Shkup, 22 nëntor 2026 — Sot gjuha shqipe ngrihet në piedestal nëpër ceremoni zyrtare, ndërsa nesër rikthehet në dyert e institucioneve për të kërkuar të drejtën që i takon me ligj. Plot 118 vjet pas Kongresit të Manastirit, akademitë solemne, fjalimet protokollare dhe veprimtaritë përkujtimore e lartësojnë shqipen si gurthemel të identitetit kombëtar. Megjithatë, pas fasadës festive fshihet një mospërputhje e thellë që nuk mbulohet dot me retorikë: në Maqedoninë e Veriut, 25 vjet pas Marrëveshjes së Ohrit, jetësimi i shqipes në administratën shtetërore vijon të hasë në pengesa të vazhdueshme. Nëse më 1908 u arrit mirëkuptimi për shkrimin, më 2026 ende kërkohet zbatimi i ligjit.
Kjo mospërputhje merr peshë edhe më të madhe kur kujtojmë se 118 vjet më parë, pikërisht në Manastir, përfaqësues shqiptarë nga krahina, besime dhe shoqëri të ndryshme kulturore gjetën gjuhën e përbashkët për alfabetin. Sot, në po atë shtet ku u hodhën themelet e shqipes së shkruar, përdorimi i saj zyrtar mbetet ende nyjë debatesh juridike dhe politike.
Manastiri i vitit 1908: Kur u kapërcyen ndasitë për hir të kombit
Kongresi i Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908, shënoi kthesën vendimtare në historinë e gjuhës dhe të lëvizjes kombëtare shqiptare. Në një kohë kur përdoreshin disa alfabete paralelisht, delegatët u mblodhën për t’i dhënë fund përçarjes shkrimore dhe për të hapur rrugën e arsimit, letërsisë dhe shtypit shqip.
Në shkrimin e tij të botuar në gazetën “Lirija” të Selanikut (1908), kryetari i Kongresit, Mid’hat Frashëri, e përshkruante kështu frymën e lartë të përgjegjësisë që mbizotëroi mes delegatëve:
“Në kongres, tërë delegatët menduan me një urtësi të madhe jo dëshirat dhe anësitë e veta, po të mirën e kombit.”
Frashëri rrëfente se përpara kuvendimit ekzistonte droja se secili përfaqësues do të mbronte me ngulm alfabetin e shoqërisë që e kishte dërguar dhe se Kongresi rrezikonte të mbyllej pa vendim. Megjithatë, arsyeja mbizotëroi: u miratua përdorimi i dy alfabeteve — atij të Stambollit dhe variantit me shkronja latine — duke shtruar kështu rrugën drejt njësimit të plotë të shkrimit shqip.
Përtej vendimit gjuhësor, Kongresi dëshmoi se dallimet krahinore, fetare dhe kulturore mund të kapërceheshin për hir të interesit kombëtar. Njëqind e tetëmbëdhjetë vjet më vonë, alfabeti është i njësuar, por zbatimi zyrtar i shqipes ende nuk zbatohet njëtrajtshëm në institucionet e Maqedonisë së Veriut.
Një çerek shekulli pas Marrëveshjes së Ohrit: Ligji përballë realitetit
Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e nënshkruar më 13 gusht 2001, hapi një kapitull të ri për të drejtat gjuhësore në vend. Ndryshimet kushtetuese të nëntorit 2001 zgjeruan përdorimin zyrtar të gjuhës që flitet nga të paktën 20 për qind e popullsisë. Ky kuadër u plotësua me ligjin e vitit 2008 dhe më pas me Ligjin për Përdorimin e Gjuhëve (miratuar më 2018 dhe në fuqi nga janari 2019), i cili në nenin 1 e njeh shprehimisht gjuhën shqipe si gjuhë zyrtare krahas maqedonishtes.
Dispozitat ligjore parashikojnë përdorimin e shqipes në Kuvend, në administratën shtetërore, në dokumentet zyrtare dhe në procedurat gjyqësore e administrative, ndërsa për mbikëqyrjen e tyre u themeluan Agjencia për Zbatimin e Gjuhës dhe Inspektorati për Përdorimin e Gjuhëve. Sipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2021, 447.001 banorë rezidentë, ose 24,34 për qind e popullsisë së vendit, e kanë deklaruar shqipen si gjuhë amtare.
Megjithatë, njohja në letër nuk është përkthyer në zbatim të njëtrajtshëm në praktikë. Shifrat flasin qartë për hendekun mes normës ligjore dhe realitetit institucional:
Treguesi institucional Periudha / Burimi Të dhënat kryesore
Inspektime të kryera Qershor 2021 – Qershor 2024 (Inspektorati për Përdorimin e Gjuhëve) 357 inspektime në institucione publike
Shkelje të konstatuara Qershor 2021 – Qershor 2024 (Inspektorati për Përdorimin e Gjuhëve) 246 raste me parregullsi (~69% e kontrolleve)
Lëndë gjyqësore Deri në qershor 2025 (Të dhëna zyrtare) 49 lëndë të ngritura kundër 50 funksionarëve publikë
Ndëshkime efektive Deri në qershor 2025 (Të dhëna zyrtare) Vetëm 1 gjobë e shqiptuar (e cila është ankimuar)
Këto të dhëna dëshmojnë se mosrespektimi i detyrimeve gjuhësore nuk është dukuri e izoluar, ndërsa mungesa e ndëshkueshmërisë ngre pikëpyetje serioze mbi përgjegjësinë institucionale.
Provimi i jurisprudencës, nyjë e pazgjidhur edhe më 2026
Debati mbi dhënien e provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe është shembulli më i freskët që e ka rikthyer në qendër të vëmendjes çështjen e zbatimit të të drejtave gjuhësore. Ndërsa studentët shqiptarë kërkojnë të drejtën e plotë për ta dhënë provimin në gjuhën e tyre amtare, propozimi qeveritar për ndryshimet ligjore e kufizon përdorimin e shqipes vetëm në pjesën teorike, duke e përjashtuar atë nga pjesa praktike.
Çështja ka marrë jehonë edhe në nivel ndërkombëtar:
• Komisioni Evropian: Në raportin e publikuar më 4 nëntor 2026, Brukseli evidentoi se kërkesat dhe protestat e studentëve për provimin e jurisprudencës në shqip kanë nxitur debate më të gjera mbi zbatimin praktik të të drejtave gjuhësore dhe përfaqësimin e drejtë në institucionet shtetërore.
• Komisioni i Venecias: Më 26 dhe 27 nëntor 2026, një delegacion i këtij komisioni pritet të qëndrojë në Shkup për të shqyrtuar ndryshimet e propozuara në Ligjin për Provimin e Jurisprudencës, me vëmendje të posaçme te përdorimi i gjuhëve.
Njëzet e pesë vjet pas Marrëveshjes së Ohrit, sfida nuk qëndron më te shkrimi i normave ligjore, por te heqja e pengesave burokratike e politike që u mohojnë qytetarëve ushtrimin e lirë të të drejtave të tyre.
Nga bashkimi i alfabetit te përgjegjësia për gjuhën
Në vitin 1908, delegatët e Kongresit të Manastirit lanë mënjanë parapëlqimet vetjake dhe krahinore, duke i dhënë përparësi interesit të përbashkët. Sot nuk shtrohet më pyetja se me cilin alfabet shkruhet shqipja, por se kur dhe si zbatohet ajo në institucionet e shtetit, pavarësisht se statusi i saj zyrtar është i sanksionuar me ligj.
Dita e Alfabetit meriton të kremtohet me dinjitet. Por pesha e gjuhës nuk matet me akademi solemne, fotografi protokollare dhe urime që përsëriten mekanikisht çdo 22 nëntor. Ajo dëshmohet në sportelet e administratës, në vendimet gjyqësore, në shkresat zyrtare dhe në shërbimet publike ku qytetari duhet të shërbehet në gjuhën e vet.
Atëherë u desh urtësi për të bashkuar alfabetin; sot kërkohet vullnet dhe përgjegjësi për të zbatuar ligjin. Pikërisht këtu qëndron paradoksi i këtij përvjetori: pas 118 vjetësh, shqipja nderohet si pasuri historike, ndërsa përdorimi i saj i përditshëm zyrtar trajtohet ende si çështje e diskutueshme. Me këtë ritëm, pyetja ironike nëse do të duhen edhe 118 vjet të tjera për t’i dhënë fund këtij debati, nuk tingëllon më thjesht si metaforë festive.
Shqipja nuk ka nevojë të shpallet zyrtare çdo 22 nëntor, ajo duhet të jetë e tillë në 364 ditët e tjera të vitit. Një gjuhë nuk respektohet vetëm kur festohet. Respektohet kur përdoret.
Për autoren: Luljeta Ademi është gazetare, gjuhëtare, përkthyese dhe interpretuese me përvojë të gjatë në trajtimin e çështjeve gjuhësore, kulturore dhe shoqërore në hapësirën mbarëshqiptare, e cila gërsheton ekspertizën e saj me komunikimin digjital, marketingun dhe menaxhimin e rrjeteve sociale, duke sjellë një qasje bashkëkohore, profesionale dhe të balancuar në hapësirën publike.